نقشه ي گردشگري خرم آباد و محلات قدیم خرم آباد

 

محلات قديم خرم‌آباد

نامگذاري كوچه‌ها، محله‌ها، خيابان‌ها و ميدان‌ها در خرم‌آباد ابتدا به وسيله‌ي مردم انجام شد. حضور يك شخص، يك فاميل، يك صنف و... در يك كوچه يا محله موجب مي‌شد مردم آن كوچه يا محله را به آن نام بشناسند و نامگذاري كنند مانند كوچه رئيس ياور يا کوچه سلاحورزي‌ها در پشت بازار يا حسين شل در درب دلاكان. نامگذاري خيابان‌هاي خرم‌آباد به وسيله‌ي دولت در عهد رضاشاه آغاز شد(خرم‌آباد‌شناسي، جلد 2 سيدفريد قاسمي، توصيه مي‌كنم حتماً 4 جلد اين كتاب را مطالعه نمائيد. آقاي قاسمي با اين مجموعه همچون ساير آثارش نظير تاریخ خرم‌آباد، لرستان‌پژوهي، شقايق و... براي ديارش سنگ تمام گذاشته است)

 نام قديمي برخي خيابان‌هاي خرم‌آباد(درون پرانتز اسم جديد آن خيابان مي‌باشد):

پشت‌بازار(ابوذر)، كورش- وخميا- وقفي‌ها (اسدآبادي)، پهلوي، رضاشاه‌(امام خميني)، كريم‌خان(انقلاب)، بهداري لشكر(معلم يا امت جنوبي)، سازمان- ثريا(معلم شمالي)، بهشتي(خيرآباد)،‌راستا مسگران(حافظ)، اميرحسيني(13 آبان)، شمشيرآباد، كاسپاريو، محسن‌آباد، علي‌آباد و 25شهريور(شريعتي)، سعدي(شهدا)، ششم بهمن(علوي)، راسته بروجردي‌ها يا سپه(فردوسي)، طيب(پشته) جزام(شفا)، مصدق- فرهنگ(كاشاني)، كتيرايي، شاه‌بختي يا شاه‌آباد (مطهري)،‌يخچال(مولوي)،  گداخانه(وصال)،  دانشگاه، اميرپيرداده(ولي‌عصر)،  سوم اسفند، برق(17 شهريور)

چند خيابان كه بعد از انقلاب نام آن‌ها تغيير نكرده : بهياري، سرچشمه، ساحلي، 24متري ‌حكيم‌آباد، چهارراه بانك.

 بقيه خيابان‌ها نيز بعد از انقلاب احداث شده‌اند.

 اسامي برخي ميادين قديمي شهر:

مجسمه(آزادي)، شقايق، پامنار(امام حسين)، گپ، (بزرگ)، شمشيرآباد، يادبود، كارگر(بسيج)، كيو، (22 بهمن)، سرگرداب، سوم اسفند(تختي)،‌بهداري لشكر(انوشيروان رضائي)،‌پهلوي، دم‌باغ‌فيض، حسن‌آباد(سبزه‌ميدان)، سعدي(شهدا)، ‌ژاندارمري، اميرطهماسبي، معدن‌سنگ(لاله)

 

چرا به محوطه‌ی اطراف قلعه‌‌ی فلك‌الافلاك خرم‌آباد 12 برجي می‌گويند ؟

عمارت گلستان خرم‌آباد شامل محوطه‌ي اطراف قلعه‌ي فلك‌الافلاك (محوطه‌ی كنوني دانشگاه لرستان، باشگاه افسران ارتش و ناحيه مقاومت بسيج سپاه) به دستور محمدعلي ميرزا دولتشاه فرزند ارشد فتح‌علي شاه و حاكم لرستان و كرمانشاه در حدود 1200 شمسي احداث گرديد. درون اين حصار كه 12 برج در ميان ديوار آن تعبيه گرديد، خانه‌ي حكام، مسجد، حمام، اصطبل و آسياب نيز ساخته شد. به مناسبت احداث اين 12 برج كه به منظور زيبائي و ايجاد پست‌هاي نگهباني ايجاد شدند به اين منطقه 12 برجي مي‌گويند. البته هر يك از برج‌ها در هر ماه از سال، قرار گرفتن آفتاب در نيمروز را نيز نشان مي‌داده است. اين حصار دو دروازه‌ي شمالي و جنوبي داشته است كه دروازه‌ي جنوبي در دوره‌ي ناصرالدين ‌شاه به علت طغيان آب رودخانه خرم‌آباد در طول ساليان متمادي از بين رفت اما دروازه‌ي شمالي در محل كنوني درب ورودي دانشگاه لرستان و اداره ميراث فرهنگي و جهانگردي لرستان، جنب اداره پست لرستان پابرجاست. اندازه‌ي دور حصار در آن زمان تقريباً 1500 متر بوده است كه با ورود نيروهاي دولتي و به دستور نظاميان اين حصار كم كم برچيده و تخريب گرديد. البته گويا خرم‌آباد پيش از احداث حصار قلعه داراي حصار ديگري بوده است آن چنان كه سرهنری راولینسون که در سال ۱۲۲۳ شمسی از آن دیده کرده است. حزين لاهيجي نويسنده و شاعر نامدار ايراني كه در زمان فتنه‌ي افاغنه از اصفهان به خرم‌آباد گريخته بود (اواخر دوره‌ي صفوي) در سفرنامه‌ي خويش آورده است: مردم شهر خرم‌آباد از ترس حمله‌ي سپاهيان عثماني، وحشت‌زده شده و قصد ترك آن را داشتند كه من با بزرگان شهر صحبت نموده و با كمك اهالي حصار و منافذ شهر و قلعه را محكم نموده و آن‌ها را به دفاع  ترغيب نمودم

 

 

 

تاریخ خرم آباد

شهری که امروزه به نام خرم آباد نامبردار شده است ، از نخستین سکونت گاهای مردم ایران به شمار می رود . غار های مسکون دره خرم آباد ( غارهای کنجی ، یافته ، پاسنگر ، گراجنه ، اشکفت قمری و ...) حاوی آثار آثار زندگی انسان غار نشین در دوره های موسترین ، بارادوستی و زارزی است و « بنابر تاریخ گذاریهای از را آزمایش رادیو کربن در غار کنجی ( واقع در دره خرم آباد لرستان )قدمت آثار از 40 تا 50 هزار سال است »(تاریخ ایران ، از زمان باستان تا امروز ، ص 25 ) . گزارش و نتیجه پژوهش و بررسیهای دکتر فرانک هول استاد دانشگاه رایس آمریکا و همکارش ، فلانری و دیگر پژوهشگران همراه ایشان که در سالهای 1342 و 1343 خورشیدی در لرستان انجام گردید و به سال 1967 در امریکا نشر یافت ( دوره پیش از تاریخ در جنوبغربی ایران «لرستان» ، ص 4 )در بردارنده اطلاعات ارزنده ای از دوره پیش از تاریخ خرم آباد است . فرانک هول می نویسد : « بهترین اطلاعات ما راجع به سکونت و نحوه امرار  معاش انسانهای اواخر پلاستوسن {دوره چهارم زمین شناسی } مربوط به دره خر آباد لرستان واقع در جنوب غربی ایران است . دره خرم آباد به  درازای 15 و پهنای 10 کیلومتر بین کوههای آهکی که به موازات هم کشیده شده اند و در ارتفاع 1170 متر از سطح دریا واقع شده است . کوههای اطراف آن به صورت یک منبع ذخیره آب در آمده اند . دره خرم آباد دارای چشمه های آب خنک و تعدادی غار است . به هم فشردگی این دره و وجود غارهای متعددی که به وسیله انسانهای پیش از تاریخ اشغال گردیده ، سبب شد که ما این دره را مرکز تحقیقات مربوط به دوره پالئولیتیک میانه [ دیرینه سنگی ] قرار دهیم . تا کنون ما 17 محل از اقامتگاههای انسانی دوره  دیرینه سنگی را در این دره یافته ایم آنچه مسلم است [ این است که ] با تحقیقات بیشتر می توان محلهای بیشتری پیدا نمود . از این 17 غار ، دست کم 5 غار از انها مربوط به دوره دیرینه سنگی بوده و شامل تمدن موستری [ دوره میانه دیرینه سنگی ] و متجاوز از شش غار دیگر متعلق به دیرینه سنگی فوقانی و شامل تمدن بارادوستی است ، 2 غار دیگر نیز مربوط بهپایان  دیرینه سنگی فوقانی و شامل تمدن زارزی بوده شاید شش غار دیگر نیز مربوط به دیرینه سنگی فوقانی باشند » (ص 16 ) « آثار خرم آباد حاکی از سکونت دامنه دار و مداومی در زاگرس هستند » ( همان ، ص 22).فرانک هول «  13 مورد تاریخ یابی به وسیله رادیو کربن از آثار دیرینه سنگی در دره خرم آبد » انجام داده ایت که « دو مورد مربوط به دوره موستری و 11 مورد مربوط به مرحله ، بارادوستی بوده ، 2 مورد نمونه موستری از لایه زیرین غار کنجی به دست آمده و تاریخ آن متجاوز از 40 هزارسال » است و « نمونه بارادوستی به دست آمده از غار یافته بین 21 هزار تا 40 هزار سال پیش تاریخ گذاری شده اند » (همان ، ص 31 )..........فرانک هول « به علت وفور محلهای دوره دیرینه سنگی دردره خرم آباد به یک دسته بندی موقتی از محلهای مسکونی » به شرح زیر دست یافته است : « 1-اقامتگاههای فصلی که  احتمالا به وسیله 1 یا 2 خانواده پدر سالاری در مدت کوتاهی و یک فصل از سال اشغال می شده اند .2- اقامتگاههای کشتار که به وسیله گروهی از شکارچیان برای یک یا دو روز اشغال می شده اند که بین 40 هزار تا 100 هزار سال قبل از میلاد مسیح مورد استفاده بوده اند .3- اقامتگاههای موقتی که شکارچیان برای لحظاتی کوتاه جهت برررسی وضع شکار یا ساختن ابزار سنگی در آنجا توقف نموده و معمولا پس از ترک کردن دیگر به آنجا مراجعه نمی نمودند » ( همان ، ص 35 ).........وی در ادامه پژوهشهای خود « در دره خرم آباد به محل اردوگاههای شبانی که مربوط به 6000  تا 5800 سال پیش از میلاد مسیح » بوده اند ، دست یافته و نتیجه گرفته است که بین 45 هزار تا 38 هزرا سال پیش از این مردمانی غار نشین در این دره سکونت داشته اند که گاهی برای شکار غذایی اصلی خود کوچ می کرده اند .دیگر آثاری که از هزارهای پیش از میلا مسیح در این سرزمین به جای مانده اند حکایت از زیست اقوام و تأثیر مردمان  و فرهنگ ان بر فرهنگ ایران باستان دارند . پیشرفت آنان به ویژه کاسیها – قدیمی ترین ساکنان و حکام آریایی این دیار که 576 سال بر بابل حکومت کردند – باعث اعجاب جهانیان شده است ، و به همین دلیل لرستان را« مهد تمدن مفرغ (برنز ) » نامیده اند .اما در تواریخ نام عیلامیان به عنوان نخستین دولت که به طور منظم بر لرستان حکومت کرده اند ثبت شده است .

 

حكايت مركز استان شدن خرم‌آباد

 

زماني كه دردوره محمدرضا شاه تصميم بر اين شد كه در لرستان شهري را به عنوان مركز استان (فرمانداری کل) انتخاب نمايند، اختلاف و درگيري زيادي ميان نمايندگان و بزرگان خرم‌آباد و بروجرد در گرفت كه عمده اختلافات مردم اين دو شهر از همان نيم قرن پيش به وقوع پيوست كه تا كنون نيز ادامه داشته است و تا قبل از اين مردم اين دو شهر با هم خوب بودند! به هر صورت تلاش‌هاي فخر طباطبائي نماينده‌ي وقت مردم بروجرد در مجلس  ره به جايي نبرد و با سوء‌ قصدي كه به محمدرضا پهلوی در هنگام سفر بروجرد و در مسجد جامع شد، سرانجام خرم‌آباد به عنوان مركز استان لرستان انتخاب گرديد.

گويا اعضاي شوراي شهر خرم‌آباد قصد دارند كه غسال‌خانه‌اي جديد در نزديكي بهشت رضا و قبرستان صالحين ايجاد نمايند (نقل از ماهنامه شهروند متعلق به شهرداري و شوراي شهر خرم‌آباد) به گفته يكي از اعضاي شوراي اسلامي شهر، اين عمل خداپسندانه با استقبال مردم مواجه شده چرا كه غسال‌خانه‌ي قديمي و كوچك شهر، كفاف دفن اموات را نمي‌دهد. به گفته وي مخالفت سرسختانه‌اي از سوي مسئولين بنيادشهيد و امورايثارگران استان با اين طرح صورت پذيرفته و آن‌ها با فشار به فرمانداري خرم‌آباد و سياسي جلوه دادن آن، جلوي اين عمل خير را گرفته‌اند.

غار پاسنگر خرم‌آباد در نزدیکی محله‌ي پشت بازار قرار دارد . با توجه به ساختار و قرائن آن مي‌توان ادعا كرد اين غار و مناطق اطراف كوه پشت بازار(سفيدكوه)، از زمان‌ پيدايش بشر تا كنون از محل‌هاي مورد سكونت بشر بوده و به جرأت مي‌توان گفت كه اين منطقه هنوز به طور كامل كاووش و بررسي نشده است و به مانند غار كلماكره كه حدود 20 سال قبل در منطقه پلدختر كشف شد،